Obowiązkowe rozpoczęcie urlopu zaległego
Urlop zaległy powinien zostać udzielony przez pracodawcę, a więc co do zasady na ogólnych zasadach (wyrok SN z 16.12.2008 r., I PK 88/08), a więc zgodnie z planem urlopu albo po uzgodnieniu terminu przez pracownika i pracodawcę. Nie budzi już jednak wątpliwości, że pracodawca może wysłać pracownika na zaległy urlop, nawet gdy ten nie wyraża na to zgody (wyrok z 24.1.2005 r., I PK 124/05). Możliwość ta wynika m.in. z uznania nieudzielenia urlopu wypoczynkowego za wykroczenie przeciwko prawom pracownika, co jest sprawdzane przez PIP podczas każdej kontroli. Z orzeczenia SN nie wynika, że prawo wysłania pracownika na zaległy urlop dotyczy wyłącznie dnia 30 września. Pracodawca ma prawo skierować pracownika na wykorzystanie urlopu zaległego wcześniej niż 30 września. Zgodnie z art. 168 KP urlopu zaległego udziela się najpóźniej do 30 września następnego roku kalendarzowego, a nie w dniu 30 września. Z tego względu, skoro pracodawca ma prawo wysłać pracownika na urlop zaległy wcześniej niż we wrześniu, jest dopuszczalne wydanie przez pracodawcę polecenia wcześniejszego wykorzystania urlopu zaległego.
W kontekście udzielania urlopu zaległego należy zwrócić uwagę na art. 163 § 1 KP. W przepisie tym przewidziano, że co do zasady urlopy powinny być udzielane zgodne z planem urlopu (z którego można zrezygnować zgodnie z art. 163 § 11 KP), z wyjątkiem urlopu na żądanie. Plan odnosi się zarówno do urlopu bieżącego, jak i zaległego. Plan urlopów jest korzystnym rozwiązaniem dla pracodawcy, ponieważ plan urlopów ustala pracodawca, biorąc pod uwagę wnioski pracowników i konieczność zapewnienia normalnego toku pracy. „Ustala biorąc pod uwagę wnioski pracowników” oznacza, że pracodawca może wziąć pod uwagę wniosek pracownika o udzielenie urlopu w lipcu, ale może je odrzucić i ustalić inny termin wykorzystania urlopu (zarówno zaległego, jak i bieżącego). Natomiast w razie braku planu urlopów pracodawca ustala termin urlopu po porozumieniu z pracownikiem, z wyjątkiem urlopu na żądanie (art. 163 § 11 KP). Modyfikacja tej zasady dotyczy urlopu zaległego i w tym zakresie, że pracodawca może wysłać pracownika na urlop zaległy w wybranym przez siebie terminie. Z kolei pracownik nie może narzucić pracodawcy terminu wykorzystania urlopu zaległego (należy go uzgodnić z pracodawcą).
Jeżeli pracodawca wskaże pracownikowi datę jako dzień rozpoczęcia urlopu i pracownik w ten dzień stawi się do pracy, pracodawca ma pełne prawo nie dopuścić go do świadczenia pracy, a następnie ponowić polecenie rozpoczęcia urlopu wypoczynkowego. Taki dzień niedopuszczenia podwładnego do pracy, pomimo stawienia się do niej, będzie już dniem urlopu wypoczynkowego.
Jak wskazano wyżej, pracodawca może skierować pracownika na obowiązkowy urlop zaległy. Ta zasada nie działa jednak w drugą stronę – pracownik nie może zdecydować, że 30 września nie przyjdzie do pracy i rozpocznie korzystanie z zaległego urlopu. Zgodnie bowiem z przepisami KP „urlopu udziela pracodawca”. Zatem nawet w sytuacji łamania prawa przez pracodawcę, pracownik nie może sam udzielić sobie urlopu. Samowolne rozpoczęcie zaległego urlopu może stanowić przyczynę zwolnienia dyscyplinarnego z art. 52 § 1 pkt 1 KP.
Obowiązkowe wykorzystanie urlopu wypoczynkowego
Zgodnie z art. 168 KP, urlopu niewykorzystanego w danym roku należy pracownikowi udzielić najpóźniej do dnia 30 września następnego roku kalendarzowego. Oznacza to nie tylko obowiązek rozpoczęcia urlopu zaległego 30 września, ale także obowiązek rozpoczęcia urlopu zaległego w celu jego wykorzystania.
Przykład
Pracownik ma 10 dni urlopu zaległego. Pracodawca skierował go na urlop od 30 września, a kilka dni później odwołał z tego urlopu. Przesłanki odwołania z urlopu zostały przy tym spełnione. W związku z tym, że pracodawca udzielił pracownikowi urlopu zaległego od 30 września a odwołanie odbyło się zgodnie z prawem, to pracodawca powinien podjąć dalsze kroki, aby doszło do jak najszybszego wykorzystania całego urlopu zaległego.
Jeżeli pracownik nie rozpocznie wykorzystywania urlopu zaległego najpóźniej 30 września i nie wykorzysta w tym terminie urlopu, nie traci do niego prawa. Żaden przepis prawa pracy nie przewiduje takiego rozwiązania. Pracownik ma prawo nadal domagać się udzielenia urlopu wypoczynkowego.
Ważne
Po upływie 30 września następnego roku pracownik nie ma natomiast prawa domagać się wypłacanie ekwiwalentu za niewykorzystany urlop. Tak samo pracodawca nie może zwolnić się z zobowiązania do udzielenia urlopu poprzez wypłatę ekwiwalentu za urlop. Wypłata taka jest możliwa wyłącznie w przypadku ustania stosunku pracy (art. 171 KP). Z tego względu niekiedy pracodawca i pracownik rozwiązują umowę o pracę, pracodawca wypłaca ekwiwalent, a następnie zawierana jest kolejna umowa o pracę. Strony mają prawo zdecydować o rozwiązaniu umowy o pracę, a następnie zmienić swoją decyzję. Takie działanie należy jednak podejmować w wyjątkowych sytuacjach, a nie traktować jako zasady dotyczącej zaległych urlopów. Ekwiwalent służy bowiem rozliczeniu urlopu wypoczynkowego w razie ustania stosunku pracy, a nie udzielaniu urlopu zaległego. Nadużywanie wypłaty ekwiwalentu będzie niedopuszczalnym obejściem przepisów.
Przedawnienie prawa do urlopu wypoczynkowego
Do uprawnień urlopowych stosuje się 3-letni termin przedawnienia roszczeń ze stosunku pracy przewidziany w art. 291 § 1 KP. Prawo do urlopu przedawnia się więc po upływie 3 lat od dnia, w którym roszczenie o urlop stało się wymagalne. Wątpliwości budzi data wymagalności urlopu. Można w tym względzie odwołać się do wyroku SN z 11.4.2001 r. (IPKN 367/00, OSNP 2003, Nr 2, poz. 38). SN orzekł w nim, że rozpoczęcie biegu terminu przedawnienia następuje bądź z końcem roku kalendarzowego, za który przysługuje urlop (art. 161 KP), bądź najpóźniej do 30 września roku następnego, jeżeli urlop został przesunięty na ten rok z przyczyn leżących po stronie pracownika lub pracodawcy (art. 168 KP). Natomiast inaczej przedawnia się prawo do urlopu pracownika, który nie mógł rozpocząć zaległego urlopu wypoczynkowego 30 września z powodu korzystania z urlopu macierzyńskiego/rodzicielskiego/ojcowskiego. Bieg okresu przedawnienia roszczenia o urlop wypoczynkowy pracownika korzystającego z urlopu macierzyńskiego i rodzicielskiego rozpoczyna się po zakończeniu korzystania z tych urlopów albo od 30 września następnego roku kalendarzowego po roku, za który przypadał urlop, w zależności od tego, który termin przypadnie później.
Bieg przedawnienia roszczenia o urlop wypoczynkowy nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu, w przypadku korzystania z urlopu wychowawczego (art. 2931 KP). Bieg przedawnienia przerywa także złożenie pozwu do sądu czy uznanie roszczenia przez pracodawcę. Nie przerywa natomiast złożenie skargi do PIP lub wniosek pokontrolny PIP. Oznacza to, że pracodawca nie może pozbawić pracownika prawa do urlopu przez nieudzielenie go. Jednak warunkiem, aby nie doszło do przedawnienia urlopu, w sytuacji odmowy jego udzielenia, jest złożenie pozwu do sądu.
