Nie ma w tym zakresie żadnych przepisów, które wprowadzałyby dodatkowe obostrzenia czy ograniczenia. Ostatnie zmiany przepisów ustawy o PIP nic tutaj także nie zmieniły.
Umowa zlecenia lub umowa o świadczenie usług, do której stosujemy przepisy o zleceniu to umowa prawa cywilnego, której zawarcie z własnym pracownikiem nie podlega żadnym dodatkowym ograniczeniom wprost wyrażonym w przepisach.
Obowiązujące od 8.7.2026 r. zmiany ustawy o PIP rozszerzyły znacznie kompetencje inspekcji – głównie przyznały możliwości wydawania decyzji o uznaniu stosunku prawnego za stosunek pracy – podwyższono również w istotny sposób kary za naruszanie przepisów prawa pracy, w tym za zawieranie umów cywilnoprawnych na warunkach wskazujących na stosunek pracy. Nie zmieniono jednak nic w zakresie definicji stosunku pracy i szerzej – przepisów art. 22 Kodeksu pracy, jak również nie wprowadzono dodatkowych obostrzeń odnośnie do umowy cywilnoprawnej zawieranej z własnym pracownikiem.
Należy zwrócić uwagę na dwie podstawowe kwestie:
- treść umowy i faktyczny sposób jej wykonywania,
- rodzaj usług, które są lub mają być w oparciu o nią realizowane oraz konsekwencje zawarcia umowy zlecenia z własnym pracownikiem uregulowane w przepisach o systemie ubezpieczeń społecznych.
Umowa o świadczenie usług nie może zostać zawarta i wykonywana na warunkach charakterystycznych dla stosunku pracy. Zgodnie z definicją stosunku pracy przez nawiązanie tego stosunku pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę, a pracodawca – do zatrudniania pracownika za wynagrodzeniem. Zatrudnienie na tych warunkach jest zatrudnieniem na podstawie stosunku pracy, bez względu na nazwę zawartej przez strony umowy.
Ocena czy dana umowa cywilnoprawna jest w istocie umową o pracę opiera się na treści umowy, jak też dla oceny istnienia stosunku pracy ocenie poddać należy faktyczny sposób realizowania umowy. Przyjmuje się przy tym cechy dominujące.
Wyrok Sądu Najwyższego z 25.11.2005 r. (I UK 68/05, Legalis): „Wykonywanie takich samych czynności może bowiem występować w ramach umowy o pracę i umowy cywilnoprawnej. (…) Cechą umowy o pracę nie jest też pozostawanie w dyspozycji pracodawcy – bo to może występować też w umowach cywilnoprawnych – lecz wykonywanie pracy pod kierownictwem pracodawcy (pracy podporządkowanej). Ta cecha ma charakter konstrukcyjny dla istnienia stosunku pracy. (…) Dla stwierdzenia, że występuje ona w treści stosunku prawnego z reguły wskazuje się na takie elementy, jak: określony czas pracy i miejsce wykonywania czynności (…); podpisywanie listy obecności, podporządkowanie pracownika regulaminowi pracy oraz poleceniom kierownictwa co do miejsca, czasu i sposobu wykonywania pracy oraz obowiązek przestrzegania norm pracy (…); obowiązek wykonywania poleceń przełożonych (…); wykonywanie pracy zmianowej i stała dyspozycyjność (…); dokładne określenie miejsca i czasu realizacji powierzonego zadania oraz ich wykonywanie pod nadzorem kierownika. (…)”.
Nastąpić musi standardowa ocena, tak samo jak przy zleceniu zawieranym z kimś spoza grona pracowników.
Szczególny aspekt ocenny powinien zostać położony na kwestie kierownictwa pracodawcy. Jest to zawsze podstawowa kwestia w temacie „zlecenie a umowa o pracę”. W przypadku zawierania umowy zlecenia z własnym pracownikiem łatwiej kierownictwo zlecającego może się pojawiać – swoiste przenikanie się tych dwóch umów przy poleceniach służbowych i kierownictwie w szerszym zakresie w umowie o pracę.
Druga rzecz to rodzaj usług, na co w pewnym zakresie zwrócono uwagę już w treści pytania. Umowa cywilnoprawna zawierana z własnym pracownikiem dotyczyć musi innych rodzajowo prac niż te, które wynikają z umowy o pracę. Podkreślane jest to często w orzecznictwie sądowym. Przykładowo, Sąd Najwyższy w wyroku z 18.12.2014 r., III UK 69/14 (Legalis) wskazał, że wprawdzie pracodawca może zawierać z zatrudnionym pracownikiem umowy cywilnoprawne, ale jedynie w zakresie obowiązków lub czynności, które nie są objęte treścią stosunku pracy ani zakresem obowiązków pracowniczych. W przeciwnym razie umowa cywilnoprawna na wykonywanie w istocie rzeczy tych samych obowiązków pracowniczych jest sprzeczna z prawem pracy oraz prawem ubezpieczeń społecznych lub zmierza do obejścia przepisów tych działów prawa, przeto jest nieważna w taki sposób, że w miejsce nieważnych postanowień umowy cywilnoprawnej wchodzą odpowiednie przepisy prawa pracy (art. 58 § 1 Kodeksu cywilnego w związku z art. 300 Kodeksu pracy), z konsekwencjami wynikającymi z imperatywnych norm prawa ubezpieczeń społecznych.
Naruszenie tych zasad – zawarcie zlecenia z własnym pracownikiem dotyczącego rodzajowo tożsamych prac – oznacza co najmniej ryzyko uznania, że zlecenie jest kontynuacją zatrudnienia pracowniczego.
Kluczowe znaczenie ma zatem to, czy w ramach umowy o pracę realizowane będą faktycznie inne prace.
Musimy zatem zwrócić szczególną uwagę na to, by umowy te dotyczyły całkowicie innych prac. Powinny tutaj wystąpić nie tylko różnice pomiędzy czynnościami wykonywanymi na podstawie tych dwóch umów, ale bardzo wyraźne rozróżnienie konkretnych prac.
Zlecenie dotyczące prac remontowych zawarte z pracownikiem budowlanym dotyczy rodzajowo podobnych prac. Nie ma przy tym znaczenia źródło finansowania wynagrodzenia z umowy o pracę i zlecenia. Decydujące będzie to, czy zlecenie dotyczy innych rodzajowo prac.
Do zlecenia zawieranego z własnym pracownikiem odnoszą się przepisy o ubezpieczeniach społecznych. Za pracownika w rozumieniu ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych uważa się między innymi osobę wykonującą pracę na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia lub innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z Kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia, albo umowy o dzieło, jeżeli umowę taką zawarła z pracodawcą, z którym pozostaje w stosunku pracy, lub jeżeli w ramach takiej umowy wykonuje pracę na rzecz pracodawcy, z którym pozostaje w stosunku pracy. Skoro osoba ta traktowana jest jak pracownik, to od wynagrodzenia z danej umowy obowiązkowo opłacane są wszystkie cztery składki na ubezpieczenia społeczne – mamy do czynienia „ubezpieczeniowo” z kontynuacją zatrudnienia pracowniczego. Należy jednak zwrócić uwagę na dwie kwestie:
- taka osoba jest uważana za pracownika tylko na gruncie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych – nie ma to wpływu na uznanie umowy za umowę o pracę w zakresie prawa pracy,
- konstrukcja przyjęta (i nadal utrzymywana) w art. 8 ust. 2a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych potwierdza pośrednio to, że zlecenie czy umowa o dzieło jak najbardziej może być zawierana z własnym pracownikiem.
