W sytuacji, gdy prawo własności lokalu przysługuje wyłącznie małżonce, dopuszczalne jest zawarcie umowy użyczenia pomiędzy małżonkami.
Na gruncie VAT oddanie nieruchomości stanowiącej majątek prywatny żony do nieodpłatnego użytkowania – co do zasady – nie podlega opodatkowaniu. Obciążeniu podatkiem należnym nie podlega również samo otrzymanie nieruchomości do bezpłatnego korzystania przez męża.
W podatku dochodowym po stronie żony nie powstanie przychód z tytułu oddania lokalu do używania na rzecz męża. Choć mąż uzyskuje z tego tytułu przysporzenie majątkowe (przychód z nieodpłatnego świadczenia), korzysta ono ze zwolnienia od PIT przewidzianego dla osób zaliczonych do I grupy podatkowej. Istnienie rozdzielności majątkowej nie wpływa na prawo podatnika do skorzystania z tego zwolnienia.
Na gruncie prawa cywilnego małżonkowie z rozdzielnością majątkową są traktowani w obrocie prawnym jako odrębne podmioty, co pozwala im na swobodne zawieranie między sobą umów, w tym umowy użyczenia, o której mowa w art. 710 Kodeksu cywilnego.
Jeżeli przedmiotowy lokal należy tylko do żony, umowa użyczenia jest w pełni skuteczna. Żona – jako wyłączny właściciel – rezygnuje ze swojego prawa do pobierania pożytków i przekazuje mężowi uprawnienie do bezpłatnego korzystania z całości rzeczy. Mąż – stając się posiadaczem zależnym całości lokalu – może go wynajmować osobom trzecim. Pożytki cywilne w postaci czynszu przypadają mężowi jako stronie umowy najmu.
Gdyby lokal należałby w części do męża, a w części do żony (współwłasność ułamkowa), to mąż jako współwłaściciel posiadałby ustawowe prawo do współposiadania i korzystania z całej rzeczy. W takim przypadku żona mogłaby użyczyć mężowi jedynie swój udział we współwłasności lokalu.
Zgodnie z art. 15 ust. 1 i 2 ustawy o podatku od towarów i usług (dalej: VATU) podatnikami VAT są osoby wykonujące samodzielnie działalność gospodarczą, która obejmuje m.in. czynności polegające na wykorzystywaniu towarów (w tym nieruchomości) w sposób ciągły dla celów zarobkowych.
W sytuacji, gdy żona użycza (czynność nieodpłatna), mężowi lokal przynależący do jej majątku prywatnego, działa w ramach zarządu majątkiem osobistym, co nie czyni jej podatnikiem VAT, mimo, że umowa ma charakter ciągły. Działania podejmowane w ramach zarządu majątkiem prywatnym, które nie mają charakteru zarobkowego, pozostają poza regulacjami dotyczącymi VAT.
Jeśli jednak lokal jest częścią przedsiębiorstwa żony, umowa użyczenia może rodzić skutki na gruncie VAT na podstawie art. 8 ust. 2 pkt 2 VATU, który zrównuje z odpłatnym świadczeniem usług nieodpłatne świadczenie usług na cele osobiste podatnika lub jego pracowników (w tym domowników) oraz wszelkie inne nieodpłatne świadczenia do celów innych, niż działalność gospodarcza podatnika. Uznanie lokalu za składnik majątku prowadzonego przez żonę przedsiębiorstwa oznacza, że każde jego wykorzystanie do celów prywatnych musi być traktowane na gruncie VAT tak, jakby było usługą odpłatną.
Przyjęcie przez małżonka do używania lokalu, który należy do jego żony, nie skutkuje po jego stronie koniecznością opodatkowania tej czynności VAT należnym.
Trzeba jednak przyjąć, iż mąż, wynajmując lokal podmiotowi trzeciemu w celach zarobkowych, prowadzi działalność gospodarczą w rozumieniu przepisów VATU. Będzie on rozliczać VAT należny od czynszu pobieranego od najemcy, chyba że korzysta ze zwolnienia podmiotowego z art. 113 ust. 1 i 9 VATU, do limitu obrotów w skali roku w wysokości 240 000 zł. Jeżeli najem dotyczy celów mieszkaniowych, mąż będzie korzystać ze zwolnienia przedmiotowego na podstawie art. 43 ust. 1 pkt 36 VATU.
Użyczenie jest z definicji umową nieodpłatną, w której użyczający zezwala biorącemu na bezpłatne używanie rzeczy. W związku z brakiem wynagrodzenia, po stronie żony nie powstanie przychód należny do opodatkowania PIT z tytułu oddania lokalu do używania mężowi.
Stosownie do treści art. 11 ust. 1 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych (dalej: PDOFizU) przychodem są m.in. otrzymane lub postawione do dyspozycji podatnika pieniądze oraz wartość otrzymanych świadczeń w naturze i innych nieodpłatnych świadczeń. W przypadku użyczenia lokalu, przychodem męża jest wartość czynszu, jaki musiałby zapłacić, gdyby zawarł umowę najmu tego lokalu. Niemniej jednak – pomimo powstania przychodu – mąż korzysta ze zwolnienia przedmiotowego od PIT. Na podstawie art. 21 ust. 1 pkt 125 PDOFizU wolna od podatku dochodowego jest wartość świadczeń w naturze i innych nieodpłatnych świadczeń otrzymanych od osób zaliczonych do I i II grupy podatkowej w rozumieniu przepisów ustawy o podatku od spadków i darowizn. Małżonkowie są zaliczani do I grupy podatkowej, co oznacza, że korzyść męża z korzystania z lokalu żony pod tytułem darmym jest zwolniona od PIT. Warto podkreślić, że zwolnienie to ma charakter przedmiotowy i przysługuje ze względu na status rodzinny stron umowy, co dowodzi, że istnienie rozdzielności majątkowej nie wpływa na prawo do skorzystania z tego zwolnienia przez męża.
Przychody, które mąż uzyskuje z wynajmowania lokalu podmiotowi trzeciemu, stanowią jego odrębne źródło przychodów. Przychody te mogą być opodatkowane jako najem prywatny wskazany w art. 10 ust. 1 pkt 6 PDOFizU, opodatkowany ryczałtem ewidencjonowanym lub w ramach działalności gospodarczej na podstawie art. 10 ust. 1 pkt 3 PDOFizU, jeśli najem jest prowadzony w sposób zorganizowany, ciągły oraz zarobkowy.
