Nowy katalog usług niematerialnych objętych odpowiedzialnością solidarną
Wprowadzone przez ustawę z 4.9.2026 r. o zmianie ustawy o podatku od towarów i usług oraz ustawy o zasadach ewidencji i identyfikacji podatników i płatników (Dz.U. z 2026 r. poz. 1270; dalej: ZmVATEwidPodU26) zmiany w art. 105a ustawy z 11.3.2004 r. o podatku od towarów i usług (t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 1263 ze zm.; dalej: VATU) stanowią element pakietu rozwiązań uszczelniających system podatkowy. Zgodnie z art. 105a ust. 1 pkt 2 VATU podatnik, o którym mowa w art. 15 VATU, na rzecz którego dokonano świadczenia usług wymienionych w nowym załączniku nr 16 do VATU, odpowiada solidarnie wraz z usługodawcą za jego zaległości podatkowe w części podatku proporcjonalnie przypadającej na usługę wykonaną na jego rzecz. Projektodawca wskazał w uzasadnieniu projektu ZmVATEwidPodU26, że wykaz tych świadczeń opracowano na podstawie analiz Krajowej Administracji Skarbowej, które potwierdziły częste wykorzystywanie pustych faktur za usługi niematerialne do nieuprawnionego odliczania podatku.
Dodawany do VATU załącznik nr 16 posługuje się Polską Klasyfikacją Wyrobów i Usług (dalej: PKWiU), co ma wyeliminować wątpliwości przy identyfikacji usług objętych reżimem odpowiedzialności solidarnej. Wykaz obejmuje następujące dwanaście grup usług:
1) usługi związane z oprogramowaniem sklasyfikowane w PKWiU 62.01;
2) usługi związane z doradztwem w zakresie oprogramowania komputerowego sklasyfikowane w PKWiU 62.02.2;
3) usługi zarządzania stronami internetowymi, czyli hosting, sklasyfikowane w PKWiU 63.11.12;
4) usługi rachunkowo-księgowe sklasyfikowane w PKWiU 69.20.2;
5) pozostałe usługi doradztwa związane z prowadzeniem działalności gospodarczej i usługi zarządzania sklasyfikowane w PKWiU 70.22;
6) usługi doradcze w zakresie projektów architektoniczno-budowlanych sklasyfikowane w PKWiU 71.11.24;
7) usługi w zakresie badań naukowych i prac rozwojowych sklasyfikowane w PKWiU 72;
8) usługi reklamowe sklasyfikowane w PKWiU 73.1;
9) usługi badania rynku i opinii publicznej sklasyfikowane w PKWiU 73.2;
10) pozostałe usługi profesjonalne, naukowe i techniczne, gdzie indziej niesklasyfikowane, sklasyfikowane w PKWiU 74.90;
11) usługi związane z zatrudnieniem sklasyfikowane w PKWiU 78;
12) usługi związane z administracyjną obsługą biura i pozostałe usługi wspomagające prowadzenie działalności gospodarczej sklasyfikowane w PKWiU 82.
Przesłanki odpowiedzialności oraz przepis przejściowy
Przesłanki powstania odpowiedzialności solidarnej w przypadku usług niematerialnych są analogiczne do tych obowiązujących przy dostawie towarów z załącznika nr 15 do VATU. Odpowiedzialność powstaje, jeżeli w momencie dokonania świadczenia usług nabywca wiedział lub miał uzasadnione podstawy do tego, aby przypuszczać, że cała kwota podatku przypadająca na dokonane na jego rzecz świadczenie lub jej część nie zostanie wpłacona na rachunek urzędu skarbowego. W myśl art. 105a ust. 2 VATU uzasadnione podstawy występują wówczas, gdy okoliczności towarzyszące świadczeniu usług lub warunki jego dokonania odbiegały od okoliczności lub warunków zwykle występujących przy świadczeniu tych usług, w szczególności jeżeli cena za wykonane usługi była bez uzasadnienia ekonomicznego niższa od ich wartości rynkowej.
Nabywca może uwolnić się od odpowiedzialności na podstawie art. 105a ust. 4 VATU, jeżeli wykaże, że wspomniane okoliczności lub warunki nie miały wpływu na niezapłacenie podatku. Ponadto zgodnie ze zmienionym art. 105a ust. 3 pkt 2 VATU odpowiedzialności solidarnej nie stosuje się, jeżeli powstanie zaległości podatkowych nie wiązało się z uczestnictwem podmiotu dokonującego dostawy towarów lub świadczenia usług w nierzetelnym rozliczaniu podatku w celu odniesienia korzyści majątkowej. Zgodnie z art. 3 ZmVATEwidPodU26 znowelizowane przepisy art. 105a VATU stosuje się do usług, dla których obowiązek podatkowy powstał od dnia wejścia w życie ZmVATEwidPodU26, czyli od 1.1.2027 r. Choć rządowy projekt z druku sejmowego nr 2677 zakładał w art. 8 wejście ustawy w życie 1.10.2026 r., to w wyniku prac legislacyjnych w art. 9 ZmVATEwidPodU26 zasadniczy termin wejścia w życie przesunięto na 1.1.2027 r., dostosowując odpowiednio także daty przejściowe w art. 6 ZmVATEwidPodU26.
Progi kwotowe w art. 105a ust. 3 pkt 7 VATU i skutek przekroczenia limitu miesięcznego
Relacja między odpowiedzialnością solidarną a wartością transakcji w przypadku usług z załącznika nr 16 została ukształtowana odmiennie niż w odniesieniu do towarów z załącznika nr 15. Przy towarach art. 105a ust. 3 pkt 5 VATU wyłącza odpowiedzialność solidarną dla faktur przekraczających 15 000 zł brutto, ponieważ wtedy działa obowiązkowy mechanizm podzielonej płatności przewidziany w art. 108a ust. 1a VATU. Usługi niematerialne z załącznika nr 16 nie zostały natomiast objęte obowiązkowym mechanizmem podzielonej płatności.
Zgodnie z art. 105a ust. 3 pkt 7 VATU przepisów o odpowiedzialności solidarnej nie stosuje się do nabycia usług z załącznika nr 16, jeżeli nabycie jest udokumentowane fakturą, w której kwota należności ogółem jest poniżej kwoty 15 000 zł lub jej równowartości wyrażonej w walucie obcej. Wyłączenie to przestaje jednak obowiązywać, jeżeli łączna wartość takich usług nabywanych od jednego podmiotu świadczącego te usługi, bez kwoty podatku, w danym miesiącu była wyższa niż 50 000 zł. Do przeliczania na złote kwot wyrażonych w walucie obcej stosuje się zasady przeliczania kwot używane w celu określenia podstawy opodatkowania.
Szczególne znaczenie praktyczne ma skutek przekroczenia miesięcznego limitu 50 000 zł netto u jednego usługodawcy. Jak wyjaśniono w uzasadnieniu projektu ZmVATEwidPodU26, przekroczenie tego progu obrotu powoduje objęcie odpowiedzialnością solidarną wszystkich usług z załącznika nr 16 nabytych od danego podmiotu w tym miesiącu, bez względu na wartość faktur je dokumentujących. Oznacza to, że jeżeli przedsiębiorca na początku miesiąca otrzymał od jednego kontrahenta kilka faktur na kwoty poniżej 15 000 zł brutto, które początkowo korzystały z wyłączenia na podstawie art. 105a ust. 3 pkt 7 VATU, a kolejna transakcja z tym samym usługodawcą w tym samym miesiącu sprawi, że łączna wartość netto przekroczy 50 000 zł, wcześniejsze faktury również znajdą się w zakresie odpowiedzialności solidarnej.
Ochrona przez zapłatę w mechanizmie podzielonej płatności i rezygnacja z rozwiązania z projektu
Znowelizowany art. 105a ust. 3 pkt 6 VATU rozszerza ochronę wynikającą z zapłaty w mechanizmie podzielonej płatności (dalej: MPP) na nabycie zarówno towarów, jak i usług. Dobrowolne uregulowanie należności za usługę z załącznika nr 16 z zastosowaniem MPP chroni więc usługobiorcę przed odpowiedzialnością solidarną, także przy fakturze na kwotę co najmniej 15 000 zł brutto lub po przekroczeniu miesięcznego limitu 50 000 zł netto.
Na etapie prac nad rządowym projektem z druku sejmowego nr 2677 rozważano istotne ograniczenie tej ochrony. Projektowane brzmienie art. 105a ust. 3 pkt 6 VATU zawierało zastrzeżenie, zgodnie z którym zapłata w MPP nie wyłączałaby odpowiedzialności solidarnej w przypadkach określonych w art. 108c ust. 3 VATU, czyli gdy podatnik wiedział, że opłacona w MPP faktura została wystawiona przez podmiot nieistniejący, stwierdza czynności niedokonane, podaje kwoty niezgodne z rzeczywistością lub potwierdza czynności dokonane w warunkach nadużycia prawa. Ostatecznie w wyniku prac legislacyjnych zrezygnowano z wprowadzenia takiego wyłączenia i w uchwalonej ZmVATEwidPodU26 przepis art. 105a ust. 3 pkt 6 VATU wyłącza odpowiedzialność solidarną w przypadku zapłaty z zastosowaniem MPP bez odesłania do art. 108c ust. 3 VATU. Niezależnie od rezygnacji z tego odesłania ZmVATEwidPodU26 utrzymuje równoległą zmianę samego art. 108c ust. 3 pkt 4 VATU, dostosowującą ten przepis do orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (dalej: TSUE) przez zastąpienie odwołania do art. 58 i art. 83 KC odesłaniem do nadużycia prawa z art. 5 ust. 5 VATU. Regulacja ta wejdzie w życie 1.1.2027 r. na podstawie art. 9 ZmVATEwidPodU26, ale dotyczy wyłącznie wyłączenia ochrony przed dodatkowym zobowiązaniem podatkowym oraz podwyższonymi odsetkami za zwłokę i nie ogranicza ochrony przed odpowiedzialnością solidarną na podstawie art. 105a ust. 3 pkt 6 VATU.
Przejście na Nomenklaturę scaloną w załączniku nr 15 do VATU
Na podstawie art. 1 pkt 38 ZmVATEwidPodU26 załącznik nr 15 do VATU otrzymuje nowe brzmienie, w którym dla towarów zastąpiono klasyfikację PKWiU Nomenklaturą scaloną (CN). Usługi ujęte w załączniku nr 15, głównie roboty budowlane oraz przenoszenie uprawnień do emisji gazów cieplarnianych, pozostają klasyfikowane według PKWiU, przy czym część pozycji zagregowano bez zmiany merytorycznego zakresu, na przykład ujmując cały dział PKWiU 43 w pozycji 87.
Celem zmiany było zachowanie dotychczasowego zakresu załącznika nr 15, ale różnice między klasyfikacją PKWiU a CN wywołały niewielkie rozszerzenie katalogu towarów wrażliwych. Przykładowo w pozycji 52 nowego załącznika nr 15 wskazano między innymi kod CN 8409 99 00 dla pozostałych części nadających się do stosowania wyłącznie lub głównie do silników z pozycji 8407 lub 8408. Kod ten odpowiada nie tylko dotychczasowemu grupowaniu PKWiU 30.91.20.0 dla części i akcesoriów do motocykli, lecz także grupowaniu PKWiU 28.11.42.0 dla części do pozostałych silników, gdzie indziej niesklasyfikowanych, które dotąd nie znajdowało się w załączniku nr 15. Ponadto w pozycjach 74 i 76 nowego załącznika nr 15 zastosowano opisowe ujęcie bez podawania kodów CN odpowiednio dla odpadów, złomu i surowców wtórnych oraz części i akcesoriów do pojazdów silnikowych, co w pewnych przypadkach może nieznacznie rozszerzyć zakres stosowania MPP i odpowiedzialności solidarnej.
Istotną zmianą porządkującą jest także usunięcie z załącznika nr 15 dotychczasowych pozycji od 145 do 150, które odnosiły się odrębnie do sprzedaży hurtowej i detalicznej części i akcesoriów do pojazdów samochodowych i motocykli. Po przejściu na kody CN o stosowaniu załącznika nr 15 decyduje rodzaj samego towaru, niezależnie od tego, czy sprzedawca jest producentem, hurtownikiem czy sprzedawcą detalicznym. Zgodnie z art. 6 ZmVATEwidPodU26 do dostaw towarów i usług z dotychczasowego załącznika nr 15 dokonanych przed 1.1.2027 r., dla których faktura została wystawiona po 31.12.2026 r., oraz dokonanych po 31.12.2026 r., dla których faktura została wystawiona przed 1.1.2027 r., stosuje się przepisy w brzmieniu dotychczasowym.
Odpowiedzialność solidarna w procedurze składu VAT i przesłanka dobrej wiary
Dnia 1.1.2027 r. wejdą w życie także przepisy nowego rozdziału 11 w dziale XII, obejmującego przepisy art. 138k–138za VATU, które wprowadzają instytucję składu VAT oraz procedurę składu VAT dla towarów wskazanych na podstawie nowego załącznika nr 17 do VATU. Rozwiązanie to pozwala stosować stawkę 0% między innymi do dostaw i wewnątrzwspólnotowych nabyć towarów obejmowanych procedurą składu VAT, dostaw wewnątrz składu oraz usług bezpośrednio związanych ze składowanymi towarami. Zakończenie procedury wskutek wyprowadzenia towarów ze składu VAT na podstawie art. 138x ust. 3 pkt 1 VATU nakłada na podatnika z art. 138x ust. 1 VATU obowiązek obliczenia i wpłaty podatku w terminie 5 dni od dnia zakończenia procedury na podstawie art. 138z ust. 1 VATU, o ile wyprowadzenie nie następuje w ramach odpowiednio udokumentowanego eksportu towarów lub wewnątrzwspólnotowej dostawy towarów zgodnie z art. 138z ust. 3 VATU.
W celu zabezpieczenia należności budżetowych w art. 138z ust. 2 VATU ustanowiono nowy przypadek odpowiedzialności solidarnej. Prowadzący skład VAT odpowiada solidarnie wraz z podatnikiem, o którym mowa w art. 138x ust. 1 VATU, za jego zaległości podatkowe wynikające z wyprowadzenia towarów ze składu VAT, jeżeli w momencie dokonania tego wyprowadzenia towarów prowadzący skład VAT wiedział lub miał uzasadnione podstawy do tego, aby przypuszczać, że cała kwota zaległości podatkowych lub jej część nie zostanie wpłacona na rachunek urzędu skarbowego. Jak wskazano w uzasadnieniu projektu ZmVATEwidPodU26, regulacja ta wprost chroni podmiot prowadzący skład VAT działający w dobrej wierze, co stanowi realizację tez wyroku TSUE z 21.12.2011 r. w sprawie C-499/10 Vlaamse Oliemaatschappij NV.
Artykuł pochodzi z Systemu Legalis Księgowość Kadry Biznes. Zaloguj się po więcej lub kup dostęp →
