Osoba świadcząca pracę może wystąpić do sądu z roszczeniem o ustalenie istnienia stosunku pracy. Możliwe jest również zgłoszenie do PIP faktu zawarcia umowy cywilnoprawnej o cechach stosunku pracy.
Zgodnie z definicją stosunku pracy, przez nawiązanie tego stosunku, pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę, a pracodawca – do zatrudniania pracownika za wynagrodzeniem. Zatrudnienie na tych warunkach jest zatrudnieniem na podstawie stosunku pracy, bez względu na nazwę zawartej przez strony umowy.
Analiza tego, czy umowa zlecenia lub umowa o świadczenie usług, do której stosujemy przepisy o zleceniu wypełnia istotne cechy stosunku pracy wymaga oceny treści umowy oraz sposobu jej realizowania. Jak wskazał SN w wyroku z 26.3.2008 r. (I UK 282/07, Legalis) o rodzaju zawartej umowy decyduje nie tylko i nie tyle jej nazwa, ile cel i zgodny zamiar stron. O wyborze podstawy zatrudnienia decyduje bowiem przede wszystkim zgodna, autonomiczna wola stron. Kwalifikacja umowy o świadczenie usług jako umowy o pracę lub umowy cywilnoprawnej budzi w praktyce istotne trudności i należy jej dokonywać metodą typologiczną, tj. poprzez rozpoznanie i wskazanie jej cech przeważających (dominujących).
Osoba zatrudniona na podstawie stosunku pracy może wystąpić do sądu o uznanie istnienia stosunku pracy. Uwzględnienie powództwa oznaczać będzie, że umowa faktycznie jest umową o pracę, czego skutkiem jest:
- uznanie osoby ją wykonującej za pracownika i tym samym objęcie jej regulacjami prawa pracy (całkiem inna stabilność zatrudnienia, prawo do urlopów wypoczynkowych, rozliczanie czasu pracy, ustalenie wynagrodzenia w sposób właściwy dla pracowników, w tym z uwzględnieniem dodatków, itp. ustanowionych w regulaminie wynagradzania),
- konieczność dokonania przez pracodawcę przeliczeń (korekt) podatkowych i ubezpieczeniowych – rozliczenie właściwe dla umowy o pracę.
Możliwe jest także zgłoszenie, że zawarta umowa ma cechy stosunku pracy do PIP. PIP może podjąć działania w imieniu zleceniobiorcy (pracownika). Od 8.7.2026 r. PIP uzyskuje przy tym nowe, istotne uprawnienia do wydawania decyzji przekształcających umowę cywilnoprawną zawierającą istotne cechy stosunku pracy w umowę o pracę.
