Z ustawy o społecznej inspekcji pracy wynika, że społeczny inspektor pracy (SIP) ma prawo do brania udziału w ustalaniu okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy, nie ma jednak obowiązku bycia w składzie zespołu powypadkowego, ale może i powinien. Jako członek zespołu powypadkowego reprezentuje interes pracowników i trudno byłoby wyjaśnić, dlaczego „wykręca się” od reprezentowania tych, którzy mu zaufali i go wybrali.
W przepisach rozporządzenia w sprawie ustalania okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy (które także obowiązują SIP) wyraźnie wskazano, że jeśli SIP został wybrany w zakładzie pracy, to wchodzi on w skład zespołu powypadkowego.
Przepisem art. 4 pkt 3 ustawy o społecznej inspekcji pracy (dalej: SpołInspPracyU) dano społecznemu inspektorowi pracy prawo brania udziału w ustalaniu okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy, zgodnie z przepisami prawa pracy. Nie ma on więc formalnego (ustalonego prawem) obowiązku bycia członkiem zespołu powypadkowego. Ale sprawa ta nie jest tak jednoznaczna, jak by się na pierwszy rzut oka mogła wydawać. Wiemy przecież, że społeczny inspektor pracy pełni służbę społeczną mającą na celu zapewnienie przez zakład pracy:
1) bezpiecznych i higienicznych warunków pracy oraz
2) ochronę uprawnień pracowniczych,
3) określonych w przepisach prawa pracy.
W ramach pełnienia tej służby społeczny inspektor pracy powinien zatem korzystać w pełni z uprawnień nadanych mu w przepisach ustawy o społecznej inspekcji pracy, ponieważ pracownicy, którzy go wybrali, oczekują od niego takiej postawy. Jako członek zespołu powypadkowego sip reprezentuje interes pracowników (pilnuje ochrony uprawnień pracowniczych), więc trudno sobie wyobrazić, aby odmówił on pracodawcy udziału w ustalaniu okoliczności i przyczyn wypadku, któremu uległ pracownik. Taką odmową sprzeniewierzyłby się idei społecznej służby na rzecz przestrzegania przez pracodawcę praw pracowniczych. Aby jednak ustrzec się przed takim ewentualnym zachowaniem się SIP, warto, aby zakładowe organizacje związków zawodowych przed wyborami SIP, określiły zakres zadań dla społecznej inspekcji pracy (w tym obowiązków, których realizacji oczekują podczas pełnienia mandatu SIP).
Przypomnijmy też, że zgodnie z art. 4 pkt 8 SpołInspPracyU SIP powinien wykonywać inne zadania określone w ustawie oraz w przepisach szczególnych.
W razie niewywiązywania się z tych (ustalonych w zakładzie pracy) obowiązków dałoby to podstawę do wszczęcia procedury odwoławczej SIP przed upływem jego kadencji. Odwołanie następuje na wniosek zakładowych organizacji związkowych lub co najmniej jednej piątej pracowników.
Według autora, możliwe są sytuacje, w których społeczny inspektor pracy może odmówić udziału w pracach zespołu powypadkowego w charakterze członka. Uzasadnieniem odmowy SIP wzięcia udziału w ustalaniu okoliczności i przyczyn wypadku w charakterze członka zespołu powypadkowego mogłaby być sytuacja, w której poszkodowany w tym wypadku pracownik byłby blisko spokrewniony z SIP lub łączyłyby poszkodowanego w wypadku ze społecznym inspektorem jakieś inne istotne względy.
Jeżeli w zakładzie pracy został wybrany społeczny inspektor pracy, to pracodawca ma obowiązek wynikający z § 4 rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie ustalania okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy (dalej: OkolWypR) powołać go na członka zespołu powypadkowego. Gdyby SIP odmówił, wówczas zakładowe organizacje związkowe powinny wskazać innego pracownika na pełnienie tej funkcji, posiadającego aktualne zaświadczenie o ukończeniu szkolenia w zakresie bhp (czyli tak, jakby w zakładzie pracy SIP nie został wybrany, i zastosowanie będzie miał tu § 5 ust. 2 OkolWypR).
