Społecznego Inspektora Pracy wybierają pracownicy zakładu pracy i przekazują informację pracodawcy, który ma obowiązek przyjąć ten fakt do wiadomości. Uprawnienia SIP są dosyć szerokie – wskazano je dalej w uzasadnieniu. Pracodawca nie może odwołać SIP z jego funkcji. Jest to możliwe w uzasadnionych przypadkach, tylko przez załogę na wniosek części pracowników lub zakładowych organizacji związkowych.
Powołanie oraz cel działania SIP
Społeczna inspekcja pracy (SIP) jest służbą społeczną pełnioną przez pracowników, mającą na celu zapewnienie przez zakład pracy bezpiecznych i higienicznych warunków pracy oraz ochronę uprawnień pracowniczych.
Społeczna inspekcja pracy reprezentuje interesy wszystkich pracowników w zakładach pracy i jest kierowana przez zakładowe organizacje związkowe.
Społecznych inspektorów pracy wybierają i odwołują pracownicy zakładu pracy. Wybory SIP przeprowadzają zakładowe organizacje związkowe na podstawie uchwalonych przez siebie regulaminów wyborów. Kadencja społecznego inspektora pracy trwa 4 lata.
Uprawnienia SIP
Społeczni inspektorzy pracy mają prawo:
1) kontrolować stan budynków, maszyn, urządzeń technicznych i sanitarnych oraz procesy technologiczne z punktu widzenia bezpieczeństwa i higieny pracy;
2) kontrolować przestrzeganie przepisów prawa pracy, w tym postanowień układów zbiorowych i regulaminów pracy, w szczególności w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy, uprawnień pracowników związanych z rodzicielstwem, młodocianych i osób niepełnosprawnych, urlopów i czasu pracy, świadczeń z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych;
3) uczestniczyć w kontroli przestrzegania w zakładzie pracy przepisów dotyczących ochrony środowiska naturalnego;
4) brać udział w ustalaniu okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy, zgodnie z przepisami prawa pracy;
5) brać udział w analizowaniu przyczyn powstawania wypadków przy pracy, zachorowań na choroby zawodowe i inne schorzenia wywołane warunkami środowiska pracy oraz kontrolować stosowanie przez zakłady pracy właściwych środków zapobiegawczych;
6) uczestniczyć w przeprowadzaniu społecznych przeglądów warunków pracy;
7) opiniować projekty planów poprawy warunków bezpieczeństwa i higieny pracy i planów rehabilitacji zawodowej oraz kontrolować realizację tych planów;
8) podejmować działania na rzecz aktywnego udziału pracowników zakładów pracy w kształtowaniu właściwych warunków bezpieczeństwa i higieny pracy oraz oddziaływać na przestrzeganie przez pracowników przepisów i zasad bezpieczeństwa i higieny pracy;
9) wykonywać inne zadania określone w ustawie o społecznej inspekcji pracy i w przepisach szczególnych.
Wykonując swoje zadania, społeczny inspektor pracy ma prawo:
1) wstępu w każdym czasie do pomieszczeń i urządzeń zakładu pracy;
2) żądać od kierownika zakładu pracy oraz oddziału (wydziału) i od pracowników informacji oraz okazania dokumentów w sprawach wchodzących w zakres jego działania.
W ustawie opisano także działania, jakie może podejmować SIP w sytuacji stwierdzenia naruszenia przepisów BHP.
Odwołanie SIP
Społeczny inspektor pracy w razie niewywiązywania się ze swoich obowiązków może być (na zasadach określonych dla trybu powołania) odwołany przed upływem okresu 4 lat.
Takie odwołanie następuje na wniosek:
1) zakładowych organizacji związkowych;
2) co najmniej jednej piątej pracowników.
Społeczny inspektor pracy przestaje również pełnić swoją funkcję w wypadku zrzeczenia się jej lub ustania stosunku pracy.
Zakład pracy nie może wypowiedzieć ani rozwiązać umowy o pracę z pracownikiem pełniącym funkcję społecznego inspektora pracy w czasie trwania mandatu oraz w okresie roku po jego wygaśnięciu, chyba że zachodzą przyczyny uzasadniające rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia. W takim wypadku rozwiązanie umowy o pracę może nastąpić po uprzednim uzyskaniu zgody statutowo właściwego organu zakładowej organizacji związkowej.
Zakład pracy nie może wypowiedzieć pracownikowi pełniącemu funkcję społecznego inspektora pracy warunków pracy i płacy na jego niekorzyść w okresie jego kadencji oraz rok po jej zakończeniu, chyba że wypowiedzenie stało się konieczne z przyczyn, o których mowa w art. 43 Kodeksu pracy.
Dodatkowe informacje
Zakład pracy jest zobowiązany założyć zakładową księgę zaleceń i uwag przeznaczoną do zapisów społecznego inspektora pracy. Taką księgę przechowuje się w miejscu ustalonym przez kierownika zakładu pracy oraz udostępnia do wglądu zakładowym organizacjom związkowym, organom samorządu załogi, organom Państwowej Inspekcji Pracy oraz innym organom nadzoru i kontroli warunków pracy. Zapis poczyniony przez SIP w tej księdze ma moc dokumentu urzędowego w postępowaniu przed organami państwowymi.
Zakład pracy jest obowiązany zapewnić społecznym inspektorom pracy odpowiednie warunki realizacji ich zadań. Także po stronie zakładu pracy są koszty związane z działalnością społecznej inspekcji pracy.
Warto pamiętać, że społeczny inspektor pracy ma prawo uczestniczyć w kontrolach przeprowadzanych w zakładzie przez inspektora pracy Państwowej Inspekcji Pracy oraz w podsumowaniu kontroli.
I na koniec, odpowiedzialność wykroczeniowa. Kto działając w imieniu zakładu pracy narusza przepisy ustawy o społecznej inspekcji pracy, a w szczególności uniemożliwia działalność społecznego inspektora pracy, podlega karze grzywny do 2500 zł. Tej samej karze podlega, kto nie wykonuje zalecenia zakładowego społecznego inspektora pracy.
