Rozporządzenie ESPR (Ecodesign for Sustainable Products Regulation – rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1781 z 13.6.2024 r. w sprawie ustanowienia ram ustalania wymogów ekoprojektu w odniesieniu do zrównoważonych produktów oraz zmiany dyrektywy (UE) 2020/1828 i rozporządzenia (UE) 2023/1542 i uchylenia dyrektywy 2009/125/WE (Tekst mający znaczenie dla EOG) [Dz.Urz. UE L, 2024/1781, 28.6.2024; dalej: ESPR]) wprowadza nowe wymogi, aby produkty na rynku unijnym były trwalsze, łatwiejsze w naprawie oraz bardziej zrównoważone. Jednym z najważniejszych narzędzi monitorowania cyklu życia produktów jest cyfrowy paszport produktu, który ma zapewnić transparentność danych dla konsumentów i organów nadzoru. Nakłada także na podmioty gospodarcze zakaz niszczenia niesprzedanych tekstyliów i obuwia oraz wprowadza obowiązki sprawozdawcze w zakresie utylizacji zapasów. Zgodnie z nowymi przepisami produkty zrównoważone powinny stać się standardem rynkowym, a przy tym powinny wspierać ochronę środowiska i konkurencyjność europejskiego przemysłu. ESPR weszło w życie 18.7.2024 r.
Wprowadzenie
Rozporządzenie ESPR kładzie duży nacisk na wydłużenie cyklu życia produktów poprzez wprowadzenie wymogów efektywności. Produkty będą musiały spełniać określone poziomy trwałości i niezawodności, co może być wyrażone m.in. przez gwarantowany okres żywotności, odporność na naprężenia lub średni czas między awariami. Oprócz tego położono nacisk na walkę z przedwczesnym starzeniem się produktów. Nowe przepisy mają zapobiegać praktykom, które powodują, że produkt staje się niezdatny do użytku wcześniej, niż powinien. Obejmuje to zakaz stosowania rozwiązań konstrukcyjnych utrudniających demontaż najważniejszych części, używania mniej trwałych komponentów czy zaprzestania działania oprogramowania. Producenci będą musieli oferować aktualizacje oprogramowania i oprogramowania układowego, aby zapobiec przedwczesnemu wycofaniu produktu z użytku z powodów cyfrowych.
Przedmiotem ESPR jest ustanowienie ogólnych ram dla wymogów ekoprojektu, które produkty muszą spełniać, aby mogły być wprowadzone do obrotu lub oddane do użytku w UE. Oprócz poprawy zrównoważenia środowiskowego produktów, celem jest również zmniejszenie ich ogólnego śladu węglowego w całym cyklu życia. Wprowadza ono narzędzia i mechanizmy prawne, do których należą:
- cyfrowy paszport produktu,
- obowiązkowe wymogi dotyczące zielonych zamówień publicznych, jak również
- ramy prawne mające na celu zapobieganie niszczeniu niesprzedanych produktów konsumpcyjnych.
Zakres regulacji
Przepisy ESPR mają bardzo szeroki zakres i stosują się do wszelkich towarów fizycznych (w tym części składowych i produktów pośrednich) wprowadzanych do obrotu lub oddawanych do użytku. Nie ma jednak zastosowania do następujących kategorii produktów:
- żywności oraz pasz,
- produktów leczniczych stosowanych u ludzi oraz weterynaryjnych produktów leczniczych,
- żywych roślin, zwierząt oraz mikroorganizmów,
- produktów pochodzenia ludzkiego,
- produktów roślinnych i zwierzęcych związanych bezpośrednio z ich przyszłą reprodukcją,
- pojazdów (m.in. silnikowych, rolniczych, dwu- i trzykołowych) w odniesieniu do tych aspektów, które są już uregulowane w sektorowych aktach prawnych.
Wymogi dotyczące ekoprojektu
Rozporządzenie ESPR definiuje wymóg ekoprojektu jako wymóg efektywności lub wymóg informacyjny, którego celem jest uczynienie produktu bardziej zrównoważonym środowiskowo. Zgodnie z jego art. 5, wymogi te mają na celu poprawę szeregu aspektów produktu w całym jego cyklu życia. Wśród nich należy wymienić ogólne aspekty poprawy produktów, takie jak:
- trwałość i niezawodność produktu,
- możliwość ponownego użycia, ulepszenia, naprawy, konserwacji i odnowienia,
- obecność substancji wzbudzających obawy,
- efektywność energetyczna oraz zużycie energii, wody i innych zasobów,
- zawartość materiałów z recyklingu oraz zdatność produktu do recyklingu i odzysku materiałów,
- ślad węglowy i ślad środowiskowy,
- przewidywana ilość wytwarzanych odpadów.
Rozporządzenie nakłada również obowiązek projektowania produktów w taki sposób, aby zapobiec ich przedwczesnemu starzeniu się (np. poprzez unikanie rozwiązań utrudniających naprawę lub blokujących oprogramowanie po aktualizacji).
Wymogi dotyczące efektywności
Wymogi dotyczące efektywności opierają się na parametrach produktu wymienionych w Załączniku I. Wśród nich warto wskazać:
- trwałość i niezawodność produktu lub jego części składowych,
- łatwość naprawy i konserwacji,
- łatwość ulepszenia, ponownego użycia, regeneracji i odnowienia produktów,
- sposób zaprojektowania z myślą o recyklingu, łatwość i jakość recyklingu,
- unikanie rozwiązań technicznych uniemożliwiających ponowne użycie, ulepszenie, naprawę, konserwację, odnowienie, regenerację i recykling produktów i części składowych.
Wymogi informacyjne
Dodatkowo, każdy produkt objęty ESPR musi spełniać wymogi informacyjne, które obejmują:
- cyfrowy paszport produktu, czyli zbiór danych o produkcie dostępny drogą elektroniczną,
- informacje na temat efektywności produktu pod kątem jednego lub więcej parametrów produktu, w tym punktową ocenę możliwości naprawy, punktową ocena trwałości, ślad węglowy lub ślad środowiskowy,
- informacje dla klientów i innych podmiotów na temat sposobu instalacji, użytkowania, konserwacji i naprawy produktu, a także na temat zbiórki do odnowienia lub regeneracji i zwrotu produktu lub obchodzenia się z nim pod koniec przydatności do użycia,
- informacje dla zakładów przetwarzania dotyczące demontażu, ponownego użycia, odnawiania, recyklingu lub unieszkodliwiania pod koniec przydatności do użycia, a także
- inne informacje, które mogą mieć wpływ na wybór zrównoważonych produktów przez klientów oraz sposób obchodzenia się z produktem przez strony inne niż producent, w celu ułatwienia odpowiedniego użytkowania, operacji zachowania wartości i prawidłowego postępowania pod koniec przydatności do użycia.
Przedstawiane informacje muszą być jasne, łatwo zrozumiałe i dostosowane do szczególnych cech danych grup produktów i docelowych odbiorców informacji.
Cyfrowy paszport produktu
Najważniejszym narzędziem wspierającym naprawę i trwałość jest cyfrowy paszport produktu, gdyż produkty można wprowadzić do obrotu lub oddać do użytku wyłącznie wówczas, gdy dostępny będzie cyfrowy paszport produktu. W paszporcie powinny znaleźć się takie dane, jak:
- informacje wymagane na mocy art. 7 ust. 2 lit. b) i art. 7 ust. 5 ESPR lub innych przepisów prawa UE, które mają zastosowanie do danej grupy produktów,
- niepowtarzalny identyfikator produktu,
- globalny handlowy numer identyfikacyjny produktów lub ich części (chodzi o numer, o którym mowa w normie ISO/IEC 15459-6),
- odpowiednie kody towaru, takie jak kod TARIC,
- deklaracja zgodności, dokumentacja techniczna lub certyfikaty zgodności,
- podręczniki użytkownika, instrukcje, ostrzeżenia lub informacje dotyczące bezpieczeństwa,
- informacje dotyczące producenta, takie jak jego niepowtarzalny identyfikator podmiotu,
- niepowtarzalne identyfikatory zakładu,
- informacje dotyczące importera oraz jego numer rejestracyjny i identyfikacyjny przedsiębiorcy (EORI).
Cyfrowy paszport produktu musi być połączony nośnikiem danych z niezmiennym niepowtarzalnym identyfikatorem produktu. Z kolei nośnik danych musi być fizycznie umieszczony na produkcie, jego opakowaniu lub w dokumentacji dołączonej do produktu.
Dane zawarte w cyfrowym paszporcie produktu muszą opierać się na standardach otwartych i powinny nadawać się do odczytu maszynowego oraz powinny być ustrukturyzowane. Oprócz tego dane muszą odnosić się do modelu, partii lub artykułu.
Do 19.7.2026 r. ma powstać cyfrowy rejestr paszportów, w którym będą przechowywane co najmniej niepowtarzalne identyfikatory. Ponadto ma powstać portal internetowy, na którym zainteresowani będą mogli wyszukać i porównać dane zawarte w cyfrowych paszportach produktów.
Niszczenie niesprzedanych produktów konsumpcyjnych
Niszczenie niesprzedanych produktów konsumpcyjnych, takich jak wyroby włókiennicze i obuwie stało się powszechnym problemem środowiskowym w całej UE, przede wszystkim jest to spowodowane szybkim rozwojem sprzedaży przez internet. Często towary są produkowane, transportowane, a następnie niszczone, przy czym nigdy nie zostają użyte zgodnie z przeznaczeniem. Zapobieganie zniszczeniu, zdaniem unijnych prawodawców, zmniejszy wpływ na środowisko tych produktów dzięki ograniczeniu wytwarzania odpadów i zniechęceniu do nadmiernej produkcji.
W związku z tym, zgodnie z ESPR, podmioty gospodarcze, które będą pozbywać się niesprzedanych produktów konsumpcyjnych bezpośrednio lub w imieniu których niesprzedanych produktów konsumpcyjnych pozbywa się osoba trzecia, będą musiały ujawnić następujące informacje:
- roczną liczbę i wagę niesprzedanych produktów konsumpcyjnych, których się pozbyto, podzielone na rodzaj lub kategorię produktów,
- powody pozbycia się produktów,
- odsetek produktów, których się pozbyto, dostarczonych w celu przygotowania do ponownego użycia, w tym odnowienia i regeneracji, recyklingu, innego odzysku i operacji unieszkodliwiania,
- podjęte środki i planowane środki mające na celu zapobieżenie niszczeniu niesprzedanych produktów konsumpcyjnych.
Wymienione informacje powinny być zamieszczone na stronach internetowych przedsiębiorcy i powinny obejmować poprzedni rok obrotowy.
Od 19.7.2026 r. zakazane będzie niszczenie niesprzedanych odzieży i obuwia. Spod tego zakazu będą jednak wyłączone mikro- i małe przedsiębiorstwa. Z kolei średnie przedsiębiorstwa zostaną objęte zakazem od 19.7.2030 r. Produkty objęte zakazem zostały szczegółowo wymienione w Załączniku VII do rozporządzenia i obejmują:
- odzież i dodatki odzieżowe – artykuły odzieżowe ze skóry wyprawionej lub wtórnej, odzież dzianą i niedzianą oraz różnego rodzaju nakrycia głowy.
- obuwie – wszelkie rodzaje obuwia, w tym nieprzemakalne, wykonane z gumy, tworzyw sztucznych, skóry oraz materiałów włókienniczych.
